OCD (nerwica natręctw) – objawy, diagnoza i leczenie

OCD (nerwica natręctw) – objawy, diagnoza i leczenie

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) nie oznacza po prostu zamiłowania do porządku czy częstego sprawdzania, czy drzwi zostały zamknięte. Jego istotą są nawracające, niechciane myśli, obrazy lub impulsy (obsesje) oraz czynności lub rytuały psychiczne podejmowane w celu zmniejszenia wywołanego przez nie napięcia (kompulsje). Objawy mogą dotyczyć między innymi czystości, odpowiedzialności, zdrowia, religii, seksualności czy możliwości skrzywdzenia kogoś. Jedną z najlepiej przebadanych metod leczenia psychologicznego OCD jest terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca ekspozycję i powstrzymanie reakcji (ERP).

Wyobraź sobie następującą sytuację: wychodzisz z domu i po chwili pojawia się myśl: „Czy na pewno zamknąłem drzwi?”. W związku z tą myślą, wracasz i sprawdzasz. Przez moment czujesz ulgę, bo okazało się, że były zamknięte, ale kiedy odchodzisz, po kilku minutach pojawia się kolejna wątpliwość: „A jeśli tylko wydawało mi się, że były zamknięte?”. Nie mogąc zatrzymać tej myśli, wracasz i sprawdzasz ponownie. Kiedy w końcu udaje Ci się dotrzeć tam, gdzie planowałeś, okazuje się, że spędziłeś na kontrolowaniu, czy drzwi aby na pewno są zamknięte, 30 minut.

Właśnie tak może działać zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Problemem nie jest sama obecność niechcianej myśli, lecz to, jak wiele lęku i niepewności zaczyna ona wywoływać oraz jak bardzo życie człowieka zaczyna podporządkowywać się próbom uzyskania pewności.

OCD – co to jest zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne?

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (ang. obsessive-compulsive disorder, OCD), dawniej określane również jako nerwica natręctw, jest zaburzeniem psychicznym, w którym występują obsesje, kompulsje albo oba te rodzaje objawów.

Obsesje to powracające, niechciane myśli, obrazy lub impulsy pojawiające się wbrew woli człowieka. Mogą powodować lęk, napięcie, wstyd, poczucie winy albo silne poczucie niepewności.

Kompulsje są natomiast powtarzalnymi zachowaniami lub czynnościami psychicznymi wykonywanymi po to, aby zmniejszyć napięcie, odzyskać poczucie bezpieczeństwa albo zapobiec wyobrażonemu niebezpieczeństwu.

Osoba borykająca się z tymi objawami często zdaje sobie sprawę, że jego obawy są przesadne albo że wykonywany rytuał nie ma racjonalnego związku z zagrożeniem, a jednocześnie odczuwa bardzo silny przymus jego wykonania. Stopień takiego wglądu może być jednak różny. OCD może rozpocząć się już w dzieciństwie lub okresie dorastania, choć objawy mogą pojawić się również później.

Objawy OCD – obsesje i przykłady natrętnych myśli

Treść obsesji może być bardzo różna. Często dotyczą one zabrudzenia lub zakażenia, popełnienia błędu, odpowiedzialności za nieszczęście, możliwości wyrządzenia komuś krzywdy, kwestii religijnych i moralnych, seksualności, potrzeby symetrii albo konieczności uzyskania całkowitej pewności.

Osoba może na przykład wielokrotnie zastanawiać się:

• czy na pewno zamknęła drzwi;
• czy przypadkiem nie potrąciła kogoś samochodem;
• czy dotknięcie określonego przedmiotu nie doprowadzi do zakażenia;
• czy wykonała zadanie dokładnie tak, jak powinna;
• czy niewykonanie jakiejś czynności nie doprowadzi do krzywdy innej osoby;
• czy pojawienie się agresywnej myśli nie oznacza, że mogłaby naprawdę kogoś skrzywdzić.

Szczególnie trudne bywają obsesje dotyczące tematów uznawanych przez człowieka za moralnie nieakceptowalne, wstydliwe lub sprzeczne z jego systemem wartości. Mogą dotyczyć agresji, seksualności, religii lub skrzywdzenia bliskiej osoby. Im większe znaczenie człowiek przypisuje pojawieniu się takiej myśli, tym więcej lęku może ona wywoływać.

Natrętne myśli w OCD – czy oznaczają zamiar działania?

Nie. Jednym z ważnych elementów rozumienia OCD jest odróżnienie treści myśli od intencji i działania. Osoba może doświadczać niechcianej myśli o skrzywdzeniu dziecka, partnera albo innej osoby i właśnie dlatego odczuwać intensywny lęk. Myśli te są trudne do zniesienia, ponieważ występuje wewnętrzne przekonanie o tym, że skoro taka myśl się pojawiła to pewnie wynika tak naprawdę ze mnie, z jakichś moich cech, pomimo tego, że pozostaje w silnej sprzeczności z wewnętrznymi wartościami danej osoby.

Taka osoba może wtedy próbować upewnić się, że „na pewno tego nie zrobi”, unikać noży lub innych przedmiotów, analizować swoje emocje, sprawdzać reakcje własnego ciała albo wielokrotnie pytać innych, czy jest dobrą osobą. W ten sposób przynosząc sobie odrobinę ulgi, która ugruntowuje mechanizm zaburzenia.

Trzeba tutaj podkreślić bardzo mocną jedną rzecz: sam fakt pojawienia się niechcianej, agresywnej, seksualnej czy bluźnierczej myśli nie oznacza zamiaru jej realizacji. W OCD problemem staje się przede wszystkim znaczenie przypisane tej myśli oraz uruchamiany przez nią system kontroli, unikania i rytuałów. Całe doświadczenie OCD jest często bardzo wstydliwe dla osób borykających się z tym zaburzeniem, a jednocześnie nieświadomość natury problemu powoduje, że takie osoby bardzo skrzętnie ukrywają swoje trudności. National Institute of Mental Health (NIMH, 2024) opisuje właśnie takie doświadczenia osób, u których obsesje dotyczące tematów tabu oraz niewidoczne dla otoczenia rytuały psychiczne przez długi czas pozostawały nierozpoznane. Zainteresowanych tymi historiami zapraszamy do zapoznania się z artykułem z linku na końcu artykułu.

Kompulsje w OCD – przykłady zachowań i rytuałów psychicznych

Najbardziej rozpoznawalne kompulsje to wielokrotne mycie rąk, sprzątanie, sprawdzanie, poprawianie i układanie przedmiotów. Nie wszystkie rytuały są jednak widoczne dla otoczenia. Kompulsją może być również:

• liczenie do określonej liczby;
• powtarzanie w myślach słów, zdań albo modlitw;
• wielokrotne odtwarzanie wydarzenia w pamięci;
• sprawdzanie własnych emocji i reakcji;
• wielogodzinne analizowanie „czy na pewno…”;
• bardzo dogłębne wyszukiwanie informacji w Internecie w celu uzyskania pewności;
• wielokrotne proszenie bliskich o potwierdzenie, że wszystko jest w porządku.

Czynności te zazwyczaj przynoszą przynajmniej krótkotrwałą ulgę. Właśnie dlatego mogą się utrwalać i stopniowo zajmować coraz więcej czasu.

Błędne koło OCD – dlaczego rytuały podtrzymują objawy?

Mechanizm OCD można przedstawić jako błędne koło.

Kiedy człowiek wykonuje rytuał, poziom napięcia zwykle spada. Problem polega na tym, że w ten sposób wzmacnia się przekonanie, że wykonanie kompulsji było potrzebne do uniknięcia zagrożenia i realnie dzięki temu działaniu udało się uniknąć tragedii. Często to wzmocnienie odbywa się na poziomie podświadomym, ponieważ osoba deklaratywnie twierdzi, że wie, że tak naprawdę nie ma to sensu.

Przy kolejnym pojawieniu się podobnej myśli potrzeba sprawdzenia, umycia, policzenia czy upewnienia się może więc stać się jeszcze silniejsza. Z tego powodu również bliscy mogą nieświadomie uczestniczyć w podtrzymywaniu objawów, na przykład wielokrotnie zapewniając: „Na pewno nikogo nie skrzywdziłeś”, sprawdzając coś za osobę z OCD albo pomagając jej unikać wszystkich sytuacji wywołujących niepokój. Takie działania mogą przynieść ulgę w danej chwili, ale nie rozwiązują mechanizmu leżącego u podstaw zaburzenia.

OCD a perfekcjonizm – czy potrzeba porządku oznacza zaburzenie?

Nie. Sporadyczne natrętne myśli, wątpliwości oraz powtarzanie niektórych czynności mogą występować także u osób bez zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Wątpliwości są naturalnym elementem naszego życia i zupełny ich brak byłby niepokojącym objawem w drugą stronę.

Można wrócić raz do mieszkania i sprawdzić, czy żelazko zostało wyłączone. Można lubić symetrycznie poukładane rzeczy. Można również cenić czystość i dokładność. Same takie zachowania nie oznaczają OCD.

Znaczenie ma przede wszystkim intensywność objawów, związane z nimi cierpienie, ilość zajmowanego czasu oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie. W OCD obsesje i kompulsje mogą utrudniać naukę, pracę, odpoczynek, relacje oraz wykonywanie zwykłych codziennych czynności. National Institute of Mental Health (2023) podkreśla, że objawy bywają czasochłonne i mogą powodować znaczne cierpienie lub zakłócać codzienne życie. Jak w każdym przypadku w psychologii, kiedy omawiamy potencjalne zaburzenie, najważniejsze są realne koszty, które wiążą się z zachowaniem bądź przeżywanymi objawami.

OCD nie jest więc synonimem perfekcjonizmu, zamiłowania do czystości ani potrzeby dobrej organizacji.

Test na OCD – czy wystarczy do postawienia diagnozy?

Kwestionariusze i skale kliniczne są pomocne w uporządkowaniu objawów i ocenie ich nasilenia. Mogą uwzględniać częstotliwość obsesji, czas poświęcany na wykonywanie rytuałów, stopień związanego z nimi napięcia oraz wpływ objawów na codzienne życie.

Wynik kwestionariusza nie jest jednak samodzielną diagnozą.

Podobne objawy mogą występować w innych zaburzeniach psychicznych, a znaczenie ma nie tylko wygląd określonego zachowania, lecz także jego funkcja. Ta sama czynność, na przykład wielokrotne mycie rąk, może mieć różne przyczyny u różnych osób. Dlatego narzędzia psychologiczne nigdy nie powinny być jedynym wyznacznikiem diagnozy. Powinny być zawsze interpretowane w połączeniu z wywiadem, obrazem klinicznym oraz całościowym funkcjonowaniem konkretnej osoby.

Diagnoza OCD – jak przebiega rozpoznanie zaburzenia?

Podstawą diagnozy jest dokładny wywiad dotyczący rodzaju obsesji i kompulsji, ich początku, częstotliwości, czasu trwania oraz wpływu na funkcjonowanie. Specjalista może pytać również o sytuacje, których osoba zaczęła unikać, sposoby szukania pewności, rytuały wykonywane wyłącznie w myślach oraz zaangażowanie bliskich w wykonywanie rytuałów lub uspokajanie osoby z OCD.

Istotna jest także diagnostyka różnicowa oraz ocena problemów współwystępujących. OCD może współwystępować między innymi z depresją, innymi zaburzeniami lękowymi czy tikami. Nie wszystkie objawy są łatwe do ujawnienia podczas pierwszego spotkania. Osoba może odczuwać wstyd związany z treścią swoich myśli albo obawiać się, że specjalista zinterpretuje je jako rzeczywiste zamiary. Dlatego bezpieczna przestrzeń do rozmowy i wiedza specjalisty na temat różnorodnego obrazu OCD mają szczególne znaczenie.

Leczenie OCD – na czym polega terapia poznawczo-behawioralna z ERP?

Jedną z najlepiej przebadanych metod psychoterapeutycznych OCD jest terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca ekspozycję i powstrzymanie reakcji – ERP (exposure and response prevention).

W ERP osoba stopniowo i w zaplanowany sposób konfrontuje się z sytuacją, myślą lub bodźcem uruchamiającym obsesję, jednocześnie ucząc się nie wykonywać typowej kompulsji. Przykładowo osoba obawiająca się zanieczyszczenia może dotknąć przedmiotu powodującego umiarkowany niepokój i przez określony czas powstrzymać się od umycia rąk. Inna osoba z nieodpartą potrzebą sprawdzania może zamknąć drzwi i ćwiczyć niewracanie do nich, mimo odczuwanej niepewności.

Celem nie jest uzyskanie stuprocentowej gwarancji, że nic złego nigdy się nie wydarzy. Wręcz przeciwnie. Terapia pomaga między innymi zwiększać tolerancję niepewności, doświadczać napięcia bez wykonywania rytuału oraz osłabiać automatyczne połączenie pomiędzy obsesją a kompulsją.

Leki na OCD – czy zaburzenie leczy się farmakologicznie?

Tak. W leczeniu OCD stosuje się również farmakoterapię, przede wszystkim leki przeciwdepresyjne z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, czyli SSRI.

W zależności od nasilenia objawów stosowana może być psychoterapia, farmakoterapia albo połączenie obu metod. Wytyczne National Institute for Health and Care Excellence (2005) wskazują CBT z ERP oraz SSRI jako podstawowe opcje leczenia, a w przypadku znacznego wpływu zaburzenia na funkcjonowanie zalecane może być ich łączenie. Co ciekawe wyniki badań wskazują na większą skuteczność psychoterapii w porównaniu z farmakoterapią w przypadku OCD (Skapinakis i in., 2016).

Czy leczenie OCD pozwala pozbyć się natrętnych myśli?

Prawdopodobnie nie. Niechciane, dziwne czy nieprzyjemne myśli pojawiają się również u osób bez OCD, a dla umysłu, który ukształtował się naturalnie formułując takie myśli, ogromnym wyzwaniem będzie zrestrukturyzowanie się w taki sposób, żeby myśli te nie występowały zupełnie.

Celem terapii nie musi być więc osiągnięcie stanu, w którym określona myśl już nigdy się nie pojawi. Znacznie ważniejsze jest to, aby jej wystąpienie nie uruchamiało wielogodzinnego analizowania, unikania, sprawdzania i rytuałów oraz nie decydowało o codziennym funkcjonowaniu człowieka.

Objawy OCD – kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Konsultację warto rozważyć wtedy, gdy natrętne myśli lub rytuały:

• zajmują coraz więcej czasu;
• powodują silny lęk, napięcie, poczucie winy lub wstyd;
• utrudniają pracę, naukę, odpoczynek albo relacje;
• prowadzą do unikania coraz większej liczby sytuacji;
• wymagają coraz większego zaangażowania bliskich;
• ograniczają samodzielność lub codzienne funkcjonowanie.

Nie trzeba czekać, aż objawy całkowicie zdezorganizują życie. Wczesna konsultacja może pomóc nazwać mechanizm trudności, odróżnić OCD od innych problemów oraz zaplanować odpowiednią formę pomocy.

OCD – najważniejsze informacje o objawach i leczeniu

Kluczowe wnioski z artykułu:
• OCD obejmuje obsesje, kompulsje albo oba rodzaje objawów.
• Obsesje to powracające, niechciane myśli, obrazy lub impulsy wywołujące napięcie, lęk albo niepewność.
• Kompulsje mogą być zarówno zachowaniami, jak i rytuałami psychicznymi, to jest np. sprawdzaniem, liczeniem, analizowaniem czy poszukiwaniem zapewnień.
• Natrętna myśl, również agresywna lub seksualna, nie jest równoznaczna z zamiarem jej realizacji.
• Kompulsja przynosi chwilową ulgę, ale długoterminowo wzmacnia mechanizm OCD.
• Lubienie porządku, perfekcjonizm czy sporadyczne sprawdzanie nie oznaczają automatycznie OCD, najbardziej istotne są cierpienie oraz wpływ objawów na funkcjonowanie.
• Kwestionariusz może pomagać w ocenie nasilenia objawów, ale nie zastępuje diagnozy klinicznej.
• Jedną z najlepiej przebadanych metod psychoterapii jest CBT z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP).
• W leczeniu farmakologicznym stosuje się przede wszystkim SSRI; przy większym nasileniu objawów psychoterapia i farmakoterapia mogą być łączone.
• Celem leczenia raczej nie powinno być całkowite wyeliminowanie wszystkich natrętnych myśli, lecz odzyskanie swobody funkcjonowania bez podporządkowywania życia rytuałom.

Bibliografia

National Institute of Mental Health. (2023). Obsessive-compulsive disorder: When unwanted thoughts or repetitive behaviors take over. U.S. Department of Health and Human Services, National Institutes of Health. Instytut Narodowy Zdrowia Psychicznego
https://www.nimh.nih.gov/health/publications/obsessive-compulsive-disorder-when-unwanted-thoughts-or-repetitive-behaviors-take-over
National Institute of Mental Health. (2024, October 16). My life with OCD. https://www.nimh.nih.gov/news/science-updates/2024/my-life-with-ocd

National Institute for Health and Care Excellence. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: Treatment (Clinical guideline CG31). https://www.nice.org.uk/guidance/cg31/chapter/Recommendations

Skapinakis, P., Caldwell, D. M., Hollingworth, W., Bryden, P., Fineberg, N. A., Salkovskis, P., … & Lewis, G. (2016). Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 730-739.

Autor artykułu: Jerzy Witoszek – psycholog wspierający młodzież i osoby dorosłe w Centrum DOBRY PSYCHOLOG w Katowicach

Informacje z artykułu nie są poradą lekarską

Artykuły na blogu nie mają charakteru porady lekarskiej. Choć pisano je z dołożeniem starań, by informacje w nich podane były rzetelne, autorzy nie mają wykształcenia medycznego. Jeśli szukasz pomocy lekarskiej, zapraszamy do zamówienia konsultacji na stronie poradni lub do kontaktu ze swoim lekarzem.